De drie octooien

 

BIJLAGE I


Octrooi verleend voor de eerste droogmaking van de Wildevenen, 8 october 1646.1)

 

 

De Ridderschap, Edelen etc. doen te veeeten:

Alsoo ons verthoont is bij jonkheer Warnart van der Wel, heere van de Wildeveenen ende consorten, hoe dat Sij supplianten considererende den desolaten staet van de heerlijckheyt van Wildeveen geseyt Moercappelle, gelegen in Schielandt, alsmede een gedeelte van het Noorteynde van Waddincxveen, gelegen in Rhijnlandt annex aen de voorsz. heerlijckheyt, doordien deselve veenlanden aldaer sulcx verslachturft ende tot water, dobbens, plassen ende poelen gemaeckt sijn, dat voortaen aldaer weynich ofte niet conde werden geslachturft, ende mitsdien de gronden derselver onbruyckelijck ende onvruchtbaer tot groote desolatie van de supplianten, meer als over de helft eygenaers van de voorseyde landen, ende andere proprietarissen van dien, ende mitsdien de supplianten meenichmael hebbende overleyt, off men de voors. verslachturffde gronden, wateren, plassen ende poelen niet bequamelijck met dijcken off kaden en soude dicht besluyten, droochmalen ende wederom door goede toemaeckinge tot vruchtbaere landen brengen, ende mitsdien vertrouwende, dat sij 'tselve souden connen effectueren, ende de voors. landen, tesamen ontrent twaelf hondert mergen droogh souden connen maecken ende tot vruchtbaere landen brengen niet alleen tot voordeel van de supplianten, maer mede van dese provincie, soo hadden de supplianten met kennisse van de geinteresseerde geresolveert omme de voors. veenlanden 'tsij in 't geheel off eenige distincte polders, naer dat den oorbaer vereysschen soude, te doen besluyten, dicht ende drooch te maecken ende voorts tot goede vruchtbaere landen te brengen; ende alsoo 'tselve een saecke soude wesen daeraen de provincie in verscheyden respecten ende sonderlinge de gemeene ingesetenen der voors. plaetse ten hoochsten aen was gelegen, ende dat hetselve bij de supplianten als d'eerste wesende, die t'haeren pericule ende groote costen de preuve daervan nemende ende 't Boet succes van dien uytwachtende, wel behoorde met een favorabel octroy te werden gebenificeert, 'twelck haerluyden oock zonder swarichheyt wel soude mogen werden geac, ordeert, te meer dewijle degeene die daerbij intrest souden mogen pretenderen, ende voornamentlijck de Heere dijckgraeff ende hooge heemraiden van Schielandt alreede waeren gesproocken ende sonder derselver advys daerinne oock niet solide werde gedaen, alsmede van de Heere dijckgraeff ende hoogh heemraiden van Rhijnlandt voor sooveel onder Rhijnlandt soude mogen bedijckt werden, soo keerden hun de supplianten tot ons, gantsch demoedelijck versoekende, dat 't voors. soo vorderlijcke als avantagieuse octroy mach werden vergunt ende sulcx hen supplianten, haeren erven ende nacomelingen off het recht van deselve vercrijgende, over de voors. te bedijcken gronden ende aengelegen landen, — die sij, om haeren dijck te leggen ende rhingsloot uyt te schieten,van eenige particuliere eygenaers souden moeten incoopen, metten selven dyck, rhingsloot, mitsgaders de gebouwen ende getimmerden daer binnen te stellen —, gunnen ende verleenen vrijdom ende exemptie van alle gemeene ongelden, lasten ende contributiën, als van verpondingen, veertigste penningen, hoorngelden, oorgelden,besayde ende beplante landen, fruyten, grove waeren ende voorts alle andere diergelijcke, hoedanich die souden mogen wesen off genoempt werden, alles voor den tijd van dertich jaeren naer de voors. bedijckinge ende droochmaeckinge soude wesen voltrocken; blijvende alleen subject de mergengelden ende verpondingen soo die van outs waeren geweest, uytgenomen dat den dijck daer den grond opgeleyt soude werden, voor altijt vrij soude wesen van verpondinge, alsmede d' oude landen die tot de voorgenomen dijckage vergraven souden werden, vorders oock vrijdom van den impost van de bieren, die geduyrende de voors. bedijckinge mettetgeene daeraen kleeft bij de supplianten, haere toesienders, dijckers ende arbeyders souden gedroncken ende geconsumeert werden, ende wijders mede van alle des graeffelijckheyts thienden, tollen van de goederen die van buyten daerop souden mogen werden gebracht, vorder met macht ende authorisatie om met meerderheyt van stemmen der meeste inghelanden soodanige keuren ende ordonnantiën tot uytvouringe ende conservatie der voors. dijckagie met alle 'tgeene daeraen kleeft ende eenichsints dependeert te mogen maecken ende hermaecken, deselve nae den dijckrechte in Schielandt ende alsoock in Rhijnlandt geconstitueert, te doen executeren ende wijders molens, sluysen, water-tochten, verlaeten, wegen, caden, dammen, hooffden, heulen, bruggen, met alle 'tgeene verder daeraen dependeert, bij henselven te mogen leggen, stellen, maecken ende des noot sijnde herstellen, verleggen ende vermaecken ende tot alle 'tselve mitsgaders tot de in- ende uytpaden te mogen gebruycken, die bij, aen ende ontrent gelegen landen, caden, slooten ende watertochten, voorsooveel sij des van noode souden mogen hebben, mits de eygenaers van dien ende oock allen anderen door de voors. dijckagie eenigsints geinteresseert wesende daervan in redelijckheyt contenteerende, ende ingevalle ter saecke van dien off 'tgeene de voors. dijckagie met dat daeraen dependeert soude mogen raecken, 't waere onderlinge onder de gemeene ingelanden off andere bijgelanden eenige geschillen mochten ontstaen, dat deselve souden blijven ter decisie van onse Gecommitteerde Raiden, hooge heemraiden van Schielandt, als-mede van Rhijnlandt, om al deselve absolutelijck ende sonder figure van processen sommierlijck ende de plano affgedaen te werden, bij arrest sonder eenige provocatie, ende de supplianten van alle 'tselve te verleenen brieven van octroy in behoorlijcke forme; Soo is 't, dat wij de saecke ende 't versoeck voors. Overgemerckt hebbende ende daerop gehad de berichtinge ende advys van onse Gecommitteerde Raiden ende die van de reeckeninge des Graeffelijckheyts van onsen lande, oock gehoort de consideratiën van dijckgraven ende hooge heemraiden van Rhijnlandt ende Schielandt respectivelijck, ende mitsdien genegen wesende ter bede van de supplianten uyt onse rechte wetenschap, souveraine macht ende authoriteyt deselve supplianten geconsenteert, geaccordeert ende geoctroyeert hebben, consenteren, accorderen ende octroyeren mits desen, dat zijluyden voor hun, hunnen erven ende nacomelingen ofte recht van deselve vercrijgende, sullen mogen bedijcken ende droochmaeken de uytgeveende dobbens, plassen ende poelen, gelegen in deselve Wildeveenen onder Schielandt voors. ende sulcx daerbuyten blijvende het Noorteynde van Waddincxveen, ende geven de supplianten mits desen daertoe vrijdom ende exemptie over de voors. te bedijcken gronden ende aengelegen landen, die sij, om haeren dijck te mogen leggen ende den ringsloot uyt te schieten, van eenige particuliere eygenaers sullen mogen coopen, met denselven dijck ende ringsloot, misgaders de gebouwen ende getimmerten daerbinnen te stellen, van alle gemeenelants ongelden, las-ten ende contributiën als van verpondingen, veertichste penningen, hoorngelden, oorgelden, besaeyde ende beplante landen, fruyten, grove waeren ende diergelijcke, voor den tijt van vijfthien jaeren, ingaende naar de cavelinge van de voors. gronden, blijvende niettemin deselve gronden altijts ende van den eersten aen subject de mergengelden ende verpondingen soo die van outs sijn geweest, ende vorders vrijdom van den impost van de bieren, die geduyrende de voors. bedijckinge bij de supplianten, haere toesienders, dijckers ende arbeyders binnen den ringh van deselve dijckagie sullen gedroncken ende geconsumeert werden, mits voor 't recht van de novalia (niettegenstaende den supplianten met de thienden sijn verlijt ende henluyden het recht van dien is competerende) voor yder mergen die bedijckt sal werden jaerlijcx ten behouve van de Graeffelijckheyt aen 't comptoir van den rentmeester-generael van Noorthollandt betalende de somme van drie schellingen van twee grooten den schellingh, ingaande saven jaeren naer de voors. cavelingen, noch vrijdom van de tollen de Graeffelijckheyt van outs toebehoort hebbende voor altijt van de goederen, die van buyten daerop souden mogen werden gebracht; authoriserende mede de supplianten omme met pluraliteyt van stemmen der meeste ingelanden soodanige keuren ende ordonnantiën tot uytvouring ende conservatie der voors. voorgenomen dijckagie met 'tgeene daeraen kleeft, binnen deselve dijckagie te mogen maecken ende her-maecken, deselve nae de dijckrechten in Schielandt geconstitueert te mogen executeren, ende wijders met kennis ende consent van den dijckgraeff ende hooge heemraiden van Schielandt molens, sluysen, water-tochten, verlaten, wegen, caden, dammen. hoof fden, heulen, bruggen met geene daaraan dependeert te mogen leggen, stellen, maecken ende des noot sijnde herstellen, verleggen ende vermaecken, ende tot alle 'tselve mitsgaders tot de nodige in- ende uytpaden te mogen aen haer nemen ende gebruycken die bij, aen ende ontrent gelegen landen, caden, slooten ende watertochten voor soo veele sij die van noode sullen mogen hebben, mits de eygenaers van dien ende oock allen anderen die sustineren sullen mogen bij den voors. dijckagie ofte wercken van dien eenichsints te wesen geinteresseert, daarover doende behoorlijcke contentement, 'tsij bij onderlinge verdrach ofte andersints tot tauxatie ende decisie van het collegie van dijckgraeff ende hooge heemraiden van Schielandt, authoriseerende mits desen denselven dijckgraeff ende hooge heemraiden omme alle differentiën ende verschillen over de voorseyde voorgenomen dijckagie vallende sommierlijck de plano ende sonder figure van proces te mogen af fdoen ende verclarende dat alle hetgeene daerin sal werden gedaen voltomen effect sorteren sal, niettegenstaende oppositie ofte appellatie ende sonder praejuditie van dien; ende dat de voors. dijckagie ende werck volbracht sijnde, daernaer subject sullen wesen de keuren ende ordonnantiën vant heemraetschap van Schielandt gelijck alsmede andere landen, eygenaers ende bruyckers onder het voors. heemraetschap sorterende, ende ten eynde etc. Gedaan in den Hage onder 't groot zegel, den Villen October 1646.

 

 

 

1) Kopie van het octrooi, zoals het is ingeschreven in het Register van octrooien 1644-1652, Algemeen Rijksarchief, Inventaris Dubbelen Holland no. 9, folio 133-135. Dezelfde tekst is ook te vinden in het Register van minuut-octrooien 1646, Algemeen Rijksarchief, Inventaris Staten van Holland 1572-1795, no. 1603.

 

 

 

 

BIJLAGE II

 

 

Octrooi voor een pompmolen verleend aan Warnard van der Wel, 14 januari 1647. 1)

 

De Ridderschap, Edelen etc. doen te weeten: Alsoo ons verthoont is bij Warnaert van der Well, heer van Moercapel, hoe dat hij verthoonder met groote moeyten ende excessive costen hadde gepractiseert ende geinventeert verscheyde waterwercken, waerdoor het water met pompen ofte viertante buysen door een sonder-linge manier van vintils ofte luggers ende crucken, die yder drie ofte vier pompen connen trecken, met groote quantiteyt soodanich in de hoochte gebracht solide connen werden door behulp van wint, paerden ende menschen, dat men met een cleyn wipmolentgen, dat maer seven-thien voeten lengte ende van ses tot twaelff voeten breete seyls soude hebben, met ses soodanige pompen ofte buysen met een redelyck top-seylswint in 24 uyren drie hondert duysent tonnen water soude connen uytwerpen, ende dat op de hoochte van 12 á 15 voeten, soodat twee soodanige molentgens die maer ontrent twee duysent guldens souden costen, meer quantiteyt van water uyt souden werpen als een groote achtkante mooien uyt soude connen strijcken op sijn meeste eracht, ende hooger als drie achtkante moolens, die ten minsten achthien duysent guldens soude kosten, malcanderen souden connen toemalen, ende dat noch met eenen grooten wipmoolen op deselve wijse ge-maeckt ende achthien pompen gaende, die met alle sijn toebehoorten maer vijff duysent guldens soude costen, soude alle 24 uyren met een goeden wint thien mael hondert duysent tonnen water connen uytwer-pen, soodat ter plaetse daer het water maer 4, 5 ofte ses voeten hooch soude behouven uytgetrocken te werden, gelijck dat soo meest hier te lande in de bepolderde ofte bedijckte landen was, met diversche soo-danige cleyne ofte éénen grooteer' mooien op een houwer gemalen soude connen werden, met een cadijck =set van ontrent een halff meigen groot, min ofte meer naer gelegentheyt van de plaets, daer door de eracht vant selve water, dat eenen soodanigen grooten molen op soude brengen ende door den houwer wederom (soude) affloopen met een val van ontrent 3 á 4 voeten hoochte, een beslooten waterrat soude gedreven werden, dat met ses soodanige pompen ende crucken als in de molens oock alle 24 uyren drie hondert duysent tonnen water soude trecken, soodat doort behulp vant beslooten werckende waterrat niet alleen het een water het ander uyt soude drijven, ende soo met een moolen ende waterrat, dat alt' samen met den houwer ende alle wat daeraen dependeert, ten hoochsten maer seven duysent guldens soude costen, alle 24 uyren derthien mael hondert duysent tonnen water uyt soude werpen, maer dat oock aen yder houwer aen het beslooten waterrat in plaetse van de pompen 16 á 12 2) stampers gedreven souden connen werden om laeckens te vollen, dobbelt in twee rijen tegensover den anderen gaende ende nochtans maer met èèn as gehouden 3) werden, alle welcke beslooten waterraden, molens ende houwers oock overal souden connen Bestelt werden, waer men soude begeeren, als daer maer gelegentheyt van plaets ende water soude wesen ende dat met de voors. molen ofte molens altijt soo versiep werden van water, dat door den uytloop vant water het voors. radt altijt soude connen wercken niet alleen bequaem tot volmoolens, maer oock om pampier.', cooper- ende andere diergelijcke moolens te drijven, streekende tot groot gerief f van alle diegeene die in de laeckenen ende andere voors. neeringen handelen ende tot voordeel vant gemeenebest, alle welcke voors. wercken ende inventien den suppliant op den 22en juny lestleden in groote modellen conform de teeckeningen ons ge-exhibeert tot decisie van degeene die deselve souden willen naermaecken verthoont hadde aen de Edele Heeren van der Graeff, ende Herberts, Vervoren, Grootvelt ende Ormea tot wiens hij hem was refererende, ende nadien alle tgeene voors. is saecken waeren voor desen noyt meer op soodanige wyse hier te lande int werck gestelt ende dewelcke mercke-lijcke souden strecken tot dienst vant landt ende gemeenebest, ende bij hem suppliant met groote excessive oncosten gepractiseert, Soo was sijn onderdanich versoeck, dat het ons gelief f de hem suppliant te octroyeren, dat hij, sijne erven of fte sijne rechtsvercrijgende voor den tijt van 25 jaeren alleen sal mogen maecken, ofte doen maecken alle de voors. inventien ofte wercken, sonder dat ymandt anders deselve directe-lijck ofte indirectelijck in eeniger manieren soude mogen naermaecken, doen naermaecken ofte practiseren, ofte elders gemaeckt binnen dese provincie te brengen, ofte met eenige veranderinge ofte bijvouchselen te mogen behelpen, op pene van de verbeurte van deselve wercken ende alsulcke boete als wij naer onse discretie gelieven sullen opde contraventeurs te stellen, Soo ist, dat wij de saecke ende t' versoeck voorsz. overgemerckt hebbende ende genegen wesende ter bede vanden suppliant naer genomen berichtinge ende advys vande heeren in onse vergaderinge gecommitteert van wegens de steden Dordrecht, Amstelredam ende Alckmaer, den weleken de modellen van des suppliants hiervooren geruerde water-wercken hadden gevisiteert, uyt onse rechte wetenschap, souveraine macht ende authoriteyt denselven suppliant geconsenteert, geaccordeert ende geoctroyeert hebben, consenteren, accorderen ende octroyeren mits desen, dat hij deselve waterwercken, mits sijnde nieuwe ende voor desen noyt gepractiseerde inventien, voor den tijt van 25 jaeren achtereenvol-gende in onsen lande van Hollandt ende Westvrieslandt alleen sal mogen maecken, doen maecken ende int werck stellen, verbiedende allen ende eenen ygelijck deselve wercken directelijck off indirectelijck naer te maecken ofte doen naermaecken, off practiseren off elders gemaeckt binnen dese provincie te brengen, ofte met eenige veranderingen off bijvouchselen te mogen behelpen op pene vande verbeurte der voors. wercken ende eene boete van vijff hondert ponden te XL groote ten behouve vande voors. suppliant. Ende ten eynde etc.

     

Gedaen in den Hage onder tgroot zegel den XIIII January 1647.

 

 

1) Kopie van het octrooi, zoals het is ingeschreven in het Register van octrooien 1644--1652, Algemeen Rijksarchief, Inventaris Dubbelen Holland no. 9, folio 150 vo. — 151 vo. Dezelfde tekst is ook te vinden in het Register van Mininuut-octrooien 1647, Algemeen Rijksarchief, Inventaris Staten van Holland 1572-1795 no. 1604.

2) in de minuut staat: 20.

3) in de minuut staat geheven.

 

 

 

 

BIJLAGE III

Archief van de Polder De Wildevenen, Inv.nr. 338 (373).1)


Verlening van een octrooi door de Staten van Holland tot heffing van een gabel aan het verlaat van Moerkapelle ten behoeve van de stichting van een kerk te Moerkapelle, 27 september 1663.

 


De Staten van Hollandt ende Westvrieslant doen te weten:

 

Alsoo ons vertoont is bij den ambachtsheere van Moercappelle ende Wildeveenen, mitsgaders schout, regeerders, kerckmeesters ende ingelan-den van dien, hoe dat zij supplianten met ons consent ter eeren Godts ende tot voortplantinge van de ware Gereformeerde religie bij de handt hadden genomen op te bouwen een nieuwe kerck om redenen dat de confluentie van t' volck (door den Godtvruchtigen ijver der leeraren) dagelijx meer en meer accresseerde, de tappel daer jegenwoordich nog staende, door outheyt ende kleynheyt bevonden wierde incapabel te sijn omme den Godtsaligen drift der toehoorderen te voldoen, ende dewijle de supplianten bevonden hadden, dat tot de complete aedificatie van deselve kerck veel meerder somme van geldts werden gerequireert, als bij de supplianten wel staet was gemaeckt, soo waren sij genecessiteert geweest om seeckere somme gelts op depositie te lichten, sonder dat echter deselve somme van penningen de totale optimmeringe van deselve kerck bereycken konde, evenwel nademael de supplianten mitsgaders alle Godt-salige leeraren in deze provincien bevonden, dat het seer noodtsaeckelijck ende hoognoodig was, dat soo goeden werck wierde ten eynde gebracht, ende dat dienaengaende noch meer penningen souden moeten werden genegotieert, sonder dat de supplianten eenigen raedt daertoe wisten, veel min hoe dat in tijdt en wijlen het capitael mette interessen soude werden afgelost, Soo keerden de supplianten haar seer ootmoedelijck aan ons, reve entelijck versoeckende, dat het oase geliefte mochte sijn, ex plenitudine potestatis de supplianten te gratificeren met een octroy in communi forma van vijf en twintich jaeren omme ses stuyvers op yder tonne bier, een stuyver op yder stoop wijn, die in deselve ambachtsheerlijckheyt soude mogen werden geconsumeert, te mogen ontfangen, mitsgaders een stuyver van yder vreemde wagen, die door deselve heerlijckheyt soude mogen passeren ende repasseren, gelijck oock van alle andere beesten een halve stuyver, ende een oortje van yder tonne turf, die aldaer soude werden gesteecken, omme alle t'selve (sijnde seer kleyne principalen ende van geringe importantie) tot opbouwinge van de voorseyde kerck ge employeert te werden; vorders alsoo de ingelanden tot haren casten bij de Holvoeter brugge tot een yders geryff, de heerlijckheyt te komen ende door de selve te vaeren, over de XXVIII jaeren geleden een verlaet hadden gesteecken, hetwelcke door de lanckheyt des tyts seer was komen te vervallen ende de onderhoudinge van genecessiteert soude sijn in een korten wijl dien groot was, jae dat men omme uytte Rotte binnen in aldaar een ander verlaet te leggen, ende e e sij supplianten door het deur-vaeren van de schuyten ende schepen in deselve polder met veel waters wierden belast, Soo versochten de ingelanden mede supplianten in desen seer ootmoedelijck, dat het ons geliefde te vergunnen octroy voor nu ende altijt omme van yder schuyt, die door 't verlaet soude willen passeren, tsij groot ofte kleyn, ses, en van een turfschip boven de hondert tonnen groot, acht stuyvers te mogen ontfangen, gelijcke diergelijcke benefitie alle andere verlaeten in Schielant gelegen, waren genietende, omme de helft daervan te mogen employeren tot het voorseyde verlaet, ende de de andere helfte tot de voorgementioneerde kerck, mitsgaders oock een halve stuyver voor yder passagier, die de schepen ofte schuyten soude mede voeren, omme deselve halve stuyver daerenboven geheelijck tot de totale aedificatie, necessaire reparatie ende continuele onderhoudinge van de voorgementioneerde kerck te mogen gebruijcken; Soo is't dat wij de saecke en 't versoeck voorschreven overgemerckt hebbende, ende genegen wesende ter bede van de supplianten naar genomen berichtinge ende advys van onse Gecommitteerden Raden uyt onse rechte wetenschap, souveraine macht ende authoriteyt, de supplianten geconsenteert, geauthoriseert ende geoctroyeert hebben, deselve consenteren, authoriseren en octroyeren mits desen, ten eynde sijluyden bij verpachtinge ofte collecte t'haren schoonsten ende meesten prof fijte, tot onderstant van de lasten over t' bouwen van hare kercke sullen mogen heffen, opbeuren ende ontfangen ses stuyvers van elcke tonne biers, ende eene stuyver van yder stoop wijn, dewelcke binnen de voorschreven ambachtsheerlijckheyt van de Moercappel ende Wildeveenen voorschresen sullen werden geconsumeert, noch van elcke waegen die deselve ambachtsheerlijckheyt passeren ende repasseren sal eene stuyver, ende een halve stuyver van yder beest, mitsgaders een oortje van yder tonne turff, die aldaer sal werden gesteecken, consenterende wijders de supplianten van de voorseyde ingelanden omme van nu aan en voor altyts te mogen heffen van elcke schuyt, die door t' verlaet aan de Holvoeter brugge sal passeren t'sij groot of kleyn te mogen heffen ende ontfangen ses stuyvers ende van elck turffschip boven de hondert tonnen acht stuyvers, het revenu van dien te employeren voor de eene helft tot onderhout van t' voorschreven verlaet ende wederhelfte ten behoeve van de voorschr. kerck, ende daer en boven te mogen ontfangen van yder passagier die de voorschreven schuyten ofte schepen sullen medevoeren een halve stuyver, het incomen van dien geheel te appliceren voor deselve kercke, ende ten eynde de supplianten desen onsen consente, authorisatie ende octroy mogen genieten als naer behooren, lasten ende ordineren wij allen ende eene ygelijck desen aengaende hen hier naer te reguleren, sonder de supplianten te doen ofte gehenge gedaen te werden eenig hinder, letsel ofte moeyenisse ter contrarie. Gegeven in den Hage onder onse grooten zegel hier aan gehangen, den 27 September in t' jaer ons Heeren duysent ses hondert dry en tsestig ende was geparaf eert Johan de Witt. Lager stont: ter ordinantie var de Heeren Staten Herbert van Beaumont.

Nog lager stont: Naer collatie jegens sijne principale is deze bevonden daer mede te accorderen ir 's Gravenhage den 3 October 1663 bij mij en was onderteyckent: J. v Deutecom, notaris publicus.

Registrata int register der octroyen littra A folio CLIIII.

 


1) In het Algemeen Rijksarchief, Register van Octrooien 1661-1165, folio 299-300, is een kopie van dit octrooi. (Inv. Dubbelen Haarlem no. 11).

   De minuut is te vinden in inv. Staten van Holland no. 1616.